Niezwykła historia dziewczynki w zielonym sweterku

 W dniu dzisiejszym w gliwickiej willi "Caro" odbyło się spotkanie z panią Beatą Dżon  - tłumaczką książki Krystyny Chiger pt "Dziewczynka w zielonym sweterku".

 To historia  niezwykła -  wiodąca z kanałów Lwowa do Gliwic. Bo właśnie tutaj natrafiono na powojenny ślad Leopolda Sochy - człowieka, który czternaście miesięcy dawał schronienie grupie Żydów, którym udało wydostać się z piekła lwowskiego getta.

 Leopold Socha - człowiek, który pomagał tej grupce przeżyć w niewyobrażalnych dla nas warunkach - w kanałach, pod ziemią, gdzie wiecznie ciemno, wilgotno i strasznie. Wyobraźcie sobie tam ośmioletnią dziewczynkę, z dosyć dobrze sytuowanej rodziny, przyzwyczajoną do wszelkich wygód. Ciemność, strach, szczury, pająki....  I pan  Poldek - typowy lwowski "batiar" , sam nie będący wzorem cnót, i mający swoje "za uszami",  który dla rodziny Chigerów staje się wybawicielem... Trudno opisywać wszystkie te wydarzenia i postaci, "Dziewczynkę w zielonym sweterku" po prostu
t r z e b a przeczytać .

 To książka przepiękna w swym przesłaniu - które głosi, że w każdym czasie, w każdych okolicznościach, zawsze znajdą się ludzie gotowi nieść pomoc. Nigdy nie należy poddawać się i tracić wiary w człowieka.

 Zielony sweterek. który miała na sobie malutka Krysia Chiger istnieje do dzisiaj, można go obejrzeć tutaj  jako eksponat   w muzeum holokaustu w Waszyngtonie. Stanowi on świadectwo i przypomnienie o  tych wszystkich dziewczynkach w zielonych sweterkach, czerwonych płaszczykach, a także o tych wszystkich chłopcach w szarych pulowerkach, granatowych spodenkach. O tych , którzy przeżyli, wyszli zwycięsko z tej strasznej próby, a także o tych , którzy bohatersko pomagali urzeczywistnić im  marzenia o   wolności i życiu. 

To naprawdę niezwykła historia, stanowi swoistą przeciwwagę dla oskarżeń adresowanych w stronę Polaków przez Jana Grossa. I bardzo bym chciała, aby to właśnie w tę stronę, w stronę Pani Krystyny Chigler kierowały się nasze spojrzenia i myśli. Dosyć już dzielenia ludzi, złych emocji, siania nienawiści. Wystarczy to, co wydarzyło się podczas tych potwornych lat wojennych, tych nieludzkich lat, które z chłopców i dziewczynek , które zasługują tylko na misie i całuski wytworzyły zastraszone zwierzątka łowne. Dziś należy im się  hołd i pamięć.

 Ze swojej strony pragnę bardzo zachęcić wszystkich do bliższego zapoznania się z Krysią Chiger  i jej historią. Nikt nie powinien pozostać obojętnym na te wydarzenia, które pomimo, że miały miejsce prawie sześćdziesiąt lat temu, wciąż mają na nas wpływ, wciąż dają nam do myślenia.. 

A ja  pragnę podziękować Pani Beacie Dżon za chwile wzruszeń i piękne spotkanie w dniu dzisiejszym. Co niniejszym czynię. Dziękuję.

Na koniec chcę przytoczyć jedną z sytuacji, która tak wiele mówi o więzi, jaka wytworzyła się między Leopoldem Sochą a jego „podopiecznymi’. Po wielomiesięcznym pobycie w kanałach, w ciemności mała Krysia popadła w głęboką depresję – brak słońca, świeżego powietrza, tęsknota za rówieśnikami oraz życie w ciągłym stresie doprowadziły dziewczynkę  na skraj wyczerpania – przestała reagować na świat zewnętrzny, nie chciała mówić, jeść -  zapadła się w siebie :

 „ Mama rozpaczała. Bała się, że zmiany w mojej psychice są nieodwracalne, że jej Krysia już nigdy nie będzie na powrót jej Krysią. Pewnego dnia podzieliła się tymi obawami z Sochą. I wtedy on zrobił rzecz niespodziewaną : zaprowadził mnie do nieuczęszczanego konta  podziemnej jaskini, wziął za rękę i powiedział: - Krysia, ty musisz jeść. - Odpowiedziałam
– Ale ja nie jestem głodna. – On jednak mówił – Ty musisz mówić. Twoi rodzice martwią się o ciebie, twoja podziemna rodzina martwi się o ciebie. – Ale ja nie mam nic do powiedzenia – odparłam. – Zobaczymy, czy tak jest naprawdę…
I poprowadził mnie Za rękę do wąskiej rury, która wchodziła do naszej kryjówki. Instruował, jak mam się w środku poruszać. Minął prawie rok a ja ani razu nie opuściłam naszego podziemnego „Pałacu” (…) a teraz Socha oczekiwał ode mnie, bym czołgała się, zostawiając w kryjówce całą moją rodzinę. Rodzice nie powiedzieli na to ani słowa. Socha nie mówił mi, gdzie chce mnie zabrać. Powiedział jedynie – Chodź, chcę ci coś pokazać.

 No to poszłam. Szliśmy tak na czworakach bez słowa może kilka kilometrów, aż w końcu dotarliśmy do włazu, a potem do stalowej drabinki zamocowanej w kamiennej ścianie. Wspięliśmy się po drabince przejściem do otworu prowadzącego na ulicę. Tutaj mogłam wreszcie zobaczyć słoneczne światło przenikające przez kratę kanału. To była pierwsza odrobina słońca, jaką widziałam od ponad roku. Wystawiałam do niego twarz, chciałam się w jego cieple zanurzyć. Nie mogłam uwierzyć, że dotyka mnie promyk słońca. Część mnie uwierzyła już, że słońce zgasło dawno, dawno temu.
 Słuchałam, jak dzieci bawią się na zewnątrz, Tuż obok, niedaleko kraty kanału.  Ich głosy zdawały się być dużo bliżej niż te, które słyszałam z otchłani „Pałacu”. Czułam, że prawie jestem tam z nimi, w słońcu, ze biegam, bawię się i śmieję z nimi. Czułam, że te dzieci są tak blisko, że mogę ich dotknąć. Przez chwilę mogłam poczuć się szczęśliwa.
 Socha powiedział do mnie – musisz być silna, malutka. Jeszcze trochę, a będziesz bawić się na górze z innymi dziećmi. Będziecie wąchać te same kwiaty.
I tak wróciłam do dawnej siebie. Dlatego, że chciał tego Socha”*

_______________

Pod tym linkiem można obejrzeć zdjęcia i krótki wpis  poświęcony Wandzie (Magdalenie) i Leopoldowi  na stronie Instytutu Yad Vashem - Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata.


Dodam jeszcze tylko, że wkrótce na ekrany polskich kin wejdzie film Agnieszki Holland " W ciemności", opowiadający właśnie historię Krystyny Chiger i jej rodziny. W rolę Leopolda Sochy wcieli się Robert Więckiewicz

___________________
 *cyt. ‘Dziewczynka w zielonym sweterku „Krystyna Chiger., Daniel Paisner, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, str.232-233

Metaforyczny sad

  

 Wiesław Myśliwski już bardzo dawno temu zdobył grono wiernych czytelników. Swoim niepowtarzalnym stylem zjednał sobie serca wszystkich tych, którzy w książkach poszukują czegoś więcej niż tylko paruset stron zadrukowanych banałami. W tym roku wydawnictwo "Znak" wznowiło, w przepięknej oprawie, debiutancką powieść tego autora zatytułowaną "Nagi sad".

Powieść ta jest hołdem syna złożonym ojcu. I to hołdem najpiękniejszym, bo ze słów utkanym...

  Główny bohater, sam będący już w podeszłym wieku, wraca pamięcią do czasów minionych, wspomina chwile z przeszłości. Te, które najbardziej utkwiły mu w pamięci. Kilka zdarzeń, historii będących  odzwierciedleniem jego kontaktów ze swoim ojcem. Tych chwil, tak przecież ulotnych, a pozostawiających swój niezatarty ślad na długie lata. Czasami niezrozumiałych, czasem śmiesznych dla młodego człowieka zachowań, których sens i zrozumienie przychodzi wraz z wiekiem...

Ale tak naprawdę to z duszą na ramieniu odwiedzam tamte lata, jak w nie swoje progi wchodzę, nieproszonym gościem się czuję, natrętem. Dręczy mnie obawa, że przychodzę tylko zakłócić ten czas miniony swoją starością, której nie da się już ukryć.[ cyt. str.34]

Wszystkie te wspomnienia składają się na piękną historię o wzajemnych relacjach, szukaniu siebie, odnajdywaniu w najprostszych gestach, bez zbędnych słów...

  "Nagi sad" został wydany po raz pierwszy w 1968 roku. Jest debiutem literackim Wiesława Myśliwskiego i to debiutem dojrzałym. Z kart powieści wyłania nam się ukształtowany prozaik, posiadający już swój własny, niepowtarzalny styl, sprawiający, że zwykłe z pozoru prawdy, codzienne sprawy zostają ubrane w język pełen znaczeń. To powoduje, że nabierają one wymiaru czegoś niezwykłego, a prozaiczne czynności zostają wyniesione do rangi misterium.

Język, jakim posługuje się Wiesław Myśliwski jest pełen metafor, znaczeń, pięknych poetyckich porównań. Wydaje się, że z taką łatwością przenosi zwykłe, znojne wiejskie życie w inne wymiary, nadaje mu sens. Ale przecież z pewnością wymaga to od autora trudu i doskonałego warsztatu.

Uwagę przyciąga zwłaszcza pierwszoosobowa narracja, będąca monologiem głównego bohatera, która jest tak charakterystycznym znakiem rozpoznawczym późniejszych powieści tego autora.

  "Nagi sad" jest po prostu piękną prozą, oszczędną w opisach, a jednocześnie tak bogatą w znaczenia. Bo według słów samego autora :

"Aby tak słowa się dało ominąć, bo słowa najwięcej myślom wadzą i na pewno łatwiej jest żyć niż spisywać to życie" [cyt. str. 78]

 __________________

Wiesław Myśliwski
"Nagi sad"
 Data wydania: marzec 2011

Złote żniwa

  Od kilu tygodni książka Jana Tomasza Grossa i Ireny Grudzińskiej - Gross sprawia, że polemikom i sporom nie ma końca, a temperatura dyskusji zdaje się coraz bardziej wzrastać. Co takiego jest w tym eseju, że wywołuje tyle emocji, zarówno wśród historyków jak i laików, ludzi interesujących się II wojną światową a w szczególności problemem eksterminacji Żydów?

  Tematem przewodnim "Złotych żniw" jest bardzo ważny, aczkolwiek ogromnie bolesny dla Polaków problem bogacenia się ludzi w czasie wojny jak i w latach powojennych kosztem obywateli pochodzenia żydowskiego, a także to, że z rąk Polaków zginęło kilka tysięcy osób wyznania mojżeszowego , a liczba ta, z uwagi na brak prowadzenia takich okrutnych statystyk może być większa.

Przyczynkiem do napisania książki stała się słynna już dzisiaj fotografia opublikowana w "Gazecie Wyborczej" w 2008 roku, a przedstawiająca rzekomych „kopaczy”, czyli ludzi mających rozkopywać tereny byłego obozu w Treblince w poszukiwaniu resztek złota bądź innych dóbr materialnych pozostałych po zamordowanych tam Żydach, chociaż interpretacja samej fotografii nie jest jednoznaczna, jak przyznaje nawet sam autor, równie dobrze mogą to być ekipy prowadzące prace porządkowe na terenie byłego obozu zagłady. Jednak datowanie tej fotografii ( druga połowa lat czterdziestych) pozwala przychylać się do tej pierwszej opcji.

 Autorzy w swojej książce zarysowują i próbują naświetlić problem zarówno "przejmowania" własności żydowskiej

"Zdobywanie pozycji społecznej i dobrobytu własnym wysiłkiem jest męczące i czasochłonne. Znacznie łatwiej zgromadzone już przez innych dobra po prostu odebrać - najlepiej w majestacie prawa, które na to zezwala" [cyt. str. 37]

eksploracji terenów byłych obozów zagłady ( zwłaszcza Treblinki i Bełżca) przez okoliczną ludność w celu poszukiwania dóbr materialnych. (Tereny te nazywano ""polskim Eldorado" [ cyt. str. 61]

mordowaniu Żydów przez chłopów, zwłaszcza na Kielecczyźnie

a także ogromny problem tzw "szmalcowników" - szantażowanie Żydów denuncjacją, jeśli ci nie uiszczą odpowiedniej sumy.

  Grossowie podejmują się w swojej książce rzeczy naprawdę bardzo trudnej – wkraczają na obszar tematów objętych swego rodzaju historycznym tabu, przez dziesięciolecia przemilczanych, no bo jak przyznawać się do tak wstydliwej i hańbiącej historii. Łatwiej trwać uparcie i utwierdzać kolejne pokolenia w etosie Polaka – bohatera, który własna piersią zasłoni Żyda przed niemiecką kulą. Oczywiście, tacy ludzie także byli, wiele tysięcy ryzykowało swoim życiem po to, by uratować inne życie a w kontekście tej książki o ileż bardziej wymowne staje się ich bohaterstwo. Nie mniej jednak liczne denuncjacje, szantaże, wyłudzanie pieniędzy było okupacyjną rzeczywistością, a to, co działo się w tzw trzeciej fazie holokaustu, kiedy nieliczni pozostali przy życiu Żydzi ukrywali się a ich los zależał od innych jest niestety okrutną prawdą i są na to dowody historyczne i zeznania świadków tamtych dni.

   "Złote żniwa" są esejem historycznym. Autorzy korzystali w nim z badań i źródeł ogólnodostępnych, nie znajdziemy zatem tutaj autorskich ustaleń, co sprawia wrażenie małej odkrywczości głoszonych tez. 

 Książka pisana jest przystępnym językiem, o płynnej narracji, bez naukowych terminów i górnolotnych stwierdzeń.  Bardzo łatwo i szybko się ją czyta. Wydaje się, że taki  właśnie był zamysł autorów - przybliżyć problematykę ludziom bliżej nie zaznajomionym z tematyką żydowskiej gehenny na ziemiach polskich, historycy nie znajdą tutaj wielu spraw, o których wcześniej by nie wiedzieli.

   "Złote żniwa" z pewnością jeszcze długi czas będą wywoływać kontrowersje, spory i niesnaski. Grossowie postawili wiele zarzutów, dali do myślenia wszystkim nam, także ludziom urodzonym dziesiątki lat po wojnie.  Prawda jest bardzo gorzka i okrutna, ale mimo wszystko jest to prawda historyczna, potwierdzona  i niepodważalna i warto ją ogłaszać, chociażby po to, aby historia miała coraz mniej białych, niewyjaśnionych plam. Nie zmienia to jednak faktu, że jest to jakiś wycinek okupacyjnej historii, mała cząstka, jedna strona medalu i w ten sposób należy odczytywać esej Grossów.  

 Naprawdę warto sięgnąć po tę pozycję, chociażby nawet z tego względu, aby nie pozostać nieświadomym, co działo się podczas tych potwornych lat wojennych i aby móc wyrobić sobie swoje zdanie na tematy w niej poruszane. To z  pewnością książka, wobec której nikt nie pozostanie obojętnym.

                                   

                                        Fotografia z "Gazety Wyborczej"
                                będąca jedną z  przyczyn do napisania książki
                                                 źródło: Wikimedia

____________________

Jan Tomasz Gross
Irena Grudzińska - Gross (współp.)
"Złote żniwa"
Data wydania : marzec 2011

________________

Zwykły - niezwykły świat

   Małe miasteczko, oddalone od zgiełku, gdzie czas płynie leniwie a ludzie marzą o lepszym życiu – ile razy temat taki przewijał się przez karty rozmaitych powieści... Ale „Tu, gdzie spadł grad większy od jabłka” oferuje czytelnikowi coś więcej, niż rozważania nad małomiasteczkowymi brakami i niedostatkami. To w gruncie rzeczy opowieść o każdym z nas, bo wszyscy zawsze o czymś marzymy, do czegoś dążymy, chcemy kochać i być kochani, i nie ma znaczenia, czy jesteśmy z wielotysięcznej metropolii czy cichej mieściny.

  Krystyna Habrat w swojej wielowątkowej opowieści zabiera nas w senny świat bliżej nieokreślonego miasteczka, jakich w Polsce mnóstwo. Opowiada nam historie z życia wzięte,kreśli sylwetki i portrety bohaterów, których ta książka ma wielu, a ich losy splatają się ze sobą, łączą - jak w typowej małej mieścinie, w której przecież wszyscy wszystkich znają. Jest miedzy nimi księgarz Derbisz, który ludzi widzi jako spacerujące książki i jest przekonany, że życie każdego człowieka, choćby było nawet najmniej ekscytujące, to powieść; jest Rafał, architekt, który przyjechał tutaj z dużego miasta, a który ciągle gdzieś gna, ucieka przed pustką, boi się do kogoś przywiązać na stałe,  z prozaicznego powodu -  lęka się straty; jest Witek, malarz, artysta, fantasta z pozytywistycznymi ideami, troszeczkę pogardzany przez innych, za to, że nie odniósł spektakularnego sukcesu; Celina, pracująca w dworcowej świetlicy i marząca o lepszym życiu, niepotrafiąca dostosować się do wszechobecnej zwykłości;  małżeństwo Zosi i Włodka odkładające każdy grosz na wymarzoną wycieczkę do Paryża  i wielu , wielu innych. To studium małej, hermetycznej społeczności, gdzie każdy, bez względu na wiek, stopień wykształcenia i zamożności ma swoje cele, marzenia, nie chce tylko skradać się przez życie, ale uczestniczyć w nim w pełni.

To piękna proza, chociaż nie jest wolna od gorzkiej prawdy, od rozczarowań, jakich nie szczędzi przecież życie. Ale powieść ta powoduje uczucie tęsknoty, porusza struny na co dzień głęboko skrywane pod gruboskórnym pancerzem, który stanowi naszą ochronę przed niechcianymi wzruszeniami. Język i styl jakim autorka maluje swoją opowieść sprawia, że w czytelniku budzi się nostalgia, przypominają się ulotne chwile, które na zawsze zostaną w pamięci, zapachy lata, łąka skąpana czerwcowym słońcu, czerwony liść wina wirujący w podmuchu jesiennego wiatru.

To książka przywołująca z niebytu zapomniane słowa, takie jak lokalny patriotyzm, małe, codzienne sprawy. Tutaj nic nie jest jednoznaczne, czarne albo białe, określenie swojej osoby przysparza kłopotów, wybór swojej drogi także jest trudny, bo każdy w głębi duszy chce pozostać sobą , ale omijając wszechogarniającą ludzi z wielkich miast „technokrację" przecież sam wyklucza się „z obiegu”, skazuje się na miano "zacofanego", więc musi, choćby nawet wbrew sobie, nadążać za postępem

"Tu, gdzie spadł grad większy od jabłka" to książka swoim stylem przywodząca na myśl „ Julitę i huśtawki” . Jeśli ktoś pokochał prozę Hanny Kowalewskiej będzie zachwycony, mogąc na parę chwil zanurzyć się w świat kreowany przez Krystynę Habrat, która pokazała, że nawet z pozoru nieciekawa rzeczywistość potrafi mieć wiele do przekazania, a szarość może mieć wiele odcieni. A rzeczy niezwykłe, nawet symboliczny grad większy od jabłka, mogą wydarzyć się wszędzie, potrzeba tylko kogoś o wrażliwości autorki tej powieści, aby w piękny sposób opisać to wydarzenie, po to, aby dowiedziało się o nim jak najwięcej osób…

____________________

Krystyna Habrat
"Tu, gdzie spadł grad większy od jabłka"
Data wydania : 2010

___________________

Portret Elżbiety II

   W tym roku minie pięćdziesiąt osiem lat od czasu, gdy dwudziestosześcioletnia wówczas Elżbieta Aleksandra Maria Windsor włożyła na głowę koronę. W 2015 roku stanie się ona najdłużej panującym władcą Wielkiej Brytanii. Mimo jej zaawansowanego wieku sześciu na dziesięciu Brytyjczyków pragnie dalej widzieć ją zasiadającą na tronie jako głowa państwa. Wiele osób zastanawia się w czym tkwi fenomen tej drobnej, z pozoru niczym niewyróżniającej się kobiety, której styl to „brak stylu” i co sprawia, że mimo tak wielu skandali w rodzinie, Windsorowie wciąż cieszą się sympatią i poparciem społecznym?

  Na te pytania spróbował poszukać odpowiedzi Marc Roche, francuski dziennikarz, będący przez długie lata londyńskim korespondentem gazety „Le Monde”.

W swojej książce „Elżbieta II. Ostatnia królowa” skupia się przede wszystkim na opisaniu życia Elżbiety po wstąpieniu na tron. Bardzo niewiele miejsca, zaledwie kilka stron, poświęca autor jej życiu przed tym wydarzeniem. 

 Bardzo trudno jest pisać o kimś, kogo tajemnice są jednymi z najbardziej pilnie strzeżonych, kto broni dostępu do swojej prywatności i ogranicza spotkania z dziennikarzami do niezbędnego minimum, tak, jak czyni to królowa brytyjska. Taka biografia zawsze będzie niepełna, bo  zważywszy na wszelkie trudności, Marc Roche może pisać tylko o zewnętrznym wizerunku, tej twarzy, jaką prezentuje na użytek publiczny – chłodnej, zdystansowanej, powściągliwej i uprzedzająco grzecznej władczyni, która, podczas  pobytu w Kenii na wieść o śmierci swojego ojca zareagowała pozbawionym emocji słowami „Tak mi przykro. To znaczy, że musimy wracać do Anglii. To wszystkim zmienia plany”[str.57]. I która zdaje się cieplejszymi  uczuciami  darzy królewskie  konie i psy niż swoich potomków.

 Ale to tylko jedna strona medalu, swego rodzaju skorupa, bronienie swojej prywatności - twarz oficjalna pokazywana na użytek zewnętrzny. Autor mimo wszystko stara się przeniknąć przez tę maskę i pokazać także to drugie, bardziej ludzkie oblicze  ER (Elizabeth Regina – oficjalny tytuł królowej brytyjskiej) bo monarchini nie ustaje w wysiłkach, aby swój wizerunek ocieplić, unowocześnić i przybliżyć poddanym.

Nie ulega wątpliwości, że Elżbieta to władczyni w starym, imperialnym stylu - stojąca na straży dawnego porządku . Że jest ostatnią królową właśnie w tym sensie - ponad podziałami, konserwatywną, ceniącą nade wszystko społeczeństwo arystokratyczne, zhierarchizowane. Z chwilą przejęcia tronu przez Karola a już z pewnością przez jego syna Williama monarchia zmieni się całkowicie. Bezpowrotnie skończy się era elżbietańska. Dzisiaj młodych ludzi w Wielkiej Brytanii bardziej interesuje Wayne Rooney czy Victoria Beckham niż książę Karol w niemodnym tweedowym garniturze i Camilla w kapelusikach.I pomimo, że nastroje społeczne ciągle sprzyjają rodzinie królewskiej, to zmiany zbliżają się nieuchronnie.

Uważam, że  pomijając to, czy nasza sympatia jest po stronie królowej, czy nie, warto sięgnąć po książkę Marca Roche i przybliżyć sobie tę niewątpliwie jedną z  najważniejszych postaci naszych czasów, a także dowiedzieć się paru ciekawostek o jej dworze i jej najbliższej rodzinie. Pooddychać zapachem blichtru i wielkiego świata. Tym bardziej, że autor ma bardzo ciekawy styl pisania, który sprawia, że książkę czyta się  naprawdę w tempie błyskawicznym.

__________________

Marc Roche
"Elżbieta II. Ostatnia królowa"
Wydawnictwo : PWN
Rok polskiego wydania: 2010

__________________